Müzik aleti Ud un Kısımları

Mobilya branşı - bölümü ile alakalı her şeyi bulabilirsiniz..

Moderatör: Alıntı

Cevapla
Kullanıcı avatarı
Alıntı
Mesajlar: 842
Kayıt: 15 Kas 2016, 08:23

Müzik aleti Ud un Kısımları

Mesaj: # 3291Mesaj Alıntı
13 Mar 2022, 17:11

Ud, gövde ve sap olmak üzere iki ana bölümden oluşan bir enstrümandır. Udun bölümleri aşağıda isimlendirilmiş, özellikleri ortaya konulmuş ve açıklamalarda bulunulmuştur.
a. Ses Tablası, b. Balkonlar, c. Kafesler, d. Alt Eşik, e. Mızraplık, f. Tekne, g. Sap, h. Üst Eşit, ı. Burguluk, j. Burgu, k.Takoz, l. Ud Kalbi, m. Ayna

Şekil 3. Udun kısımları

a.Ses (göğüs) Tablası
Enstrümanın en duyarlı bölümü olan ses tablası, çıkan sesin kalite ve volümünden de en etkili kısmıdır. Udun ses derinliği büyük ve geniş olduğundan ses tablasının özenle hazırlanması gerekir. Ağaç damarlarındaki sıklık ve seyreklik ses bakımından büyük rol oynar. Sesin geniş olması isteniyorsa sık damarlar kenara, seyrek damarlar ortaya getirilmelidir. Bu şekilde hazırlanan tablanın ses verme kapasitesi daha geniştir. Sık damarlar ortaya, seyrek damarlar kenara getirilmiş olarak hazırlanan bir tablanın ses derinliği diğer uygulamaya göre nispeten daha azdır. Nedeni ise, ilk mızrap darbesi alt eşit civarında vurulacağından ve o kısımda damarların sık olmasından dolayı kenara doğru yayılmak isteyen ses dalgaları, damarlara çarpıp frenleme olayı ile karşı karşıya gelir. Bu nedenle ses dalgaları daha kenardaki dalgalara iletilmeden kırılmalara, zayıflamalara ve kaybolmalara maruz kalır. Seyrek damarlar otaya, sık damarlar kenara getirildiği taktirde bu gibi arızalar giderilmiş, sazdaki boğulmalar önlenmiş ve ses dalgaları damarlara kadar iletilmiş olur. Dolayısıyla ses tablalarında sesin daha iyi iletilmesi bakımından yıllık halkaların sık olması istenir ve gerekirse sık dokulu (öze yakın) kısımları kesilerek 3-4-5 parça yan yana yapıştırılarak yapılabilir.


a: Form boyu, b: Form Eni, c: Form Derinliği, d: Sap Boyu, e: Sap Dibi Eşik Yeri, f: Ses Deliği Merkezi, g: Eşik Yeri, h: Tel Boyu
Şekil 4. Udda form isimleri
Ses tablası ibreli ağaçlardan ladin ve göknar ağacından yapılır. Bunların tercih edilmesinin nedeni, liflerinin diğer ağaçlara oranla üç kat uzun olması, ince ve belirgin yıllık halkalara sahip olması, yaz odunun oranlarının daha düşük olması ve nispeten hafif olmasıdır. Ladin ağacı göknara oranla daha çok tercih edilir. Çünkü göknara oranla daha sık damarlı olması, sesi iletme ve akustik bakımından büyük avantaj sağlar.
b. Balkonlar
İnce plak biçiminde göğüs tahtasının altında, binalardaki kiriş görevini üstlenir gibi, dayanıklılığı artırıcı bir işlevi olan balkonlar, damarlara dik konumdaki 7 adet çıtadır. Balkonların çıkan sese etkileri vardır. Malzemedeki yada ölçü yerlerindeki değişiklik seste farklılıklar oluşturur. Sesin pes yada tüz olmasında etkilidir. Ses tablasında oluşan yüklenmeyi taşır. Ses tablası malzemesinin aynısı kullanılır. Balkonlar şekil 6’da gösterilmiştir.

Şekil 5. Ses tablası (balkon monteli yüzü)
c. Kafesler
Göğüs tahtasında, ortada bir büyük, kenarlarda da iki küçük daire biçiminde delikler kafeslerle kapatılmıştır. Gövde içindeki ses, bu kafeslerin süslenmiş boşluklarından dışarı çıkar. Kafesin deseninin sık ya da seyrek oluşu sese etki eder. Bazı udlarda (zenne ud) ve Arap udlarında yalnız bir kafes bulunur. Her imalatçının kendine has bir kafes motifi vardır. Bu kafes şekli belirlenerek, formika, bağa ve fildişinden yapılır. Normal udda büyük kafes çapı 9 cm, küçük kafes çapı 4.3 cm’dir.
a. büyük kafes b. Küçük kafes
d. Alt eşik
Tellerin bağlandığı, göğüse sıcak tutkalla yapıştırılmış bir bölümdür. Üzerinde her tel için açılmış delikler vardır. Teller bu deliklere düğüm atarak bağlanır. Tellere uygulana (akortlama sırasında ve akort kaldığı sürece) kuvvet, köprüyü sap yönüne çektiği için, köprünün alt kısmı, mızraplığın bulunduğu kısmı içeri iter. Bunun için balkonlar, bu yüklenmeyi taşıyacak ve denge kuracak şekilde yerleştirilir. Alt eşik’in sert ve koyu renkli ahşaptan olması tercih edilir. Şekil 7’de bir alt eşit şekli gösterilmiştir.
e. Mızraplık
Mızrap, büyük kafes ile alt eşik arasında tellere vurur. Mızrapın kullanımının göğüse zarar vereceği düşünüldüğünden, buraya adına mızraplık denilen kaplamadan veya bağadan (kaplumbağa kabuğu) yapılan ve şekli yapan kişiye has parça yapıştırılır. Mızraplık artık o imalatçının bir simgesidir. Özellikle mızraplık şeklinden udun hangi ustaya ait olduğu saptanabilmektedir.
f. Tekne
Bağlama, tanbur ve gitarda olduğu gibi udda da sesi çoğaltan hazneye tekne adi verilir. Bu kısımda bir çok ağaç türü kullanılır. Ud yapımında özellikle teknede envai çeşit ağaç kullanılır. Tekne yapımında kullanılacak ağaçlar genellikle sert ağaçlardır. Bular; Ceviz, gürgen, armut, kelebek, ardıç, erik, pelesenk, gül, paduk abanoz, makase, kayacık, maun gibi çeşitli ağaçlar kullanılır. Tekneler kullanılan ağaç cinslerinin bir arada kullanışlarına göre üçe ayrılırlar Bunlar:
- Sade Renkli Tekneler: Bu cins teknelerde tek renkli bir ağaç seçilere teknenin tamamı bu ağaçtan yapılır. Fileto ile destekleyerek estetik görünüm kazandırılır.
- Asorti Tekneler: Asorti kelime anlamıyla birbirine uyumlu birbirini tamamlayan demektir. Bu tür teknelerde ise Erik-Ceviz, Pelesenk-Erik, Gül-Pelesenk, Ceviz-Meşe, Paduk-Ceviz gibi ağaçlar kullanılarak yapılır.
- Kontrast Tekneler: Kontrast renkli teknelerde ise açık ve koyu renkli ağaçlar bir arada kullanılır. Yani, renk farkı çok fazla olan ağaçlar bir arada kullanılır. Bu ağaçlara örnek verecek olursak: Kelebek-Gül, Kelebek- Abanoz, Kelebek-Ceviz, Kelebek-Erik, Ardıç-Maun, Armut-Ceviz gibi ağaç gruplarında yapılan teknelerdir. Tekneyi; dilimler, filetolar, takozlar, ayna ve bilezikten oluşan parçalar meydana getirir.
. Dilimler: udun armutsu sırtı, yan yana gelmiş birçok dilimden olmuştur. Dilimler aralarına fileto denilen ince şeritlerle bir birine yapıştırılır. Yapıştırılmaya ilk olarak ortadaki dilimden başlanır ve yanlara doğru devam edilir. Bu nedenle dilimler hep tek sayılı olur. 19-25 arası dilim normaldir. Dilim sayısının normalden az olması durumunda, tekne kesiti köşeli bir biçim alır ve istenilen ovallik sağlanamaz, sonuçta ud estetik bir görünüme sahip olmaz.
. Filetolar: Dilimler arasındaki ince şeritlerdir. Her udda kullanılmayabilir. Sade renkli teknelerde estetik görünümün sağlanması için gereklidir.
. Ayna ve Bilezik: Takozlar üzerinde yapışmış olan dilimlerin bittiği noktada arka kısma dilimlerin üzerini örten ve ayna adını alan bir parça yapıştırılır. Bunun işlevi hem dilimlerin birleşme kusurlarını örtmesi hem de dilimler ve filetoların birleşmesini sağlamlaştırmasıdır. Tekneyle renk uyumu sağlayacak kaplamadan yapılır. Dilimlerin, sap ile birleştiği kısmı kapatan ince ağaç parçası da bilezik adını alır.
g. Sap
Sap üzerindeki farklı noktalara basıldığında bize çok sayıda ses verir. Bazı enstrümanlar (bağlama, tanbur) uzun saplı iken ud tel boyunun üçte biti olan uzunluğu ile kısa saplılar arasında yer alır. Sapın ucunda burguların takıldığı burguluk bulunur. Sapta kullanılacak ağaç, sert, düzgün ve kuru olmalıdır. Bu işe uygun ağaç gürgendir. Sap aşağuıdaki bölümlerden oluşur:
. Masif Taşıyıcı: Dışarıdan bakılmakla görülmeyen öndeki düz yüzü klavye ile arkadaki bombeli tarafı kaplama ile örtülmüş olan bu eleman, tekne içindeki takoza yapıştırılır.
. Klavye (Perdelik-Tuşe): Sapın ön yüzü düzdür. Teller basıldığında düz olan sap değer. Tellerin basılan kısmı ile köprü arası titreşir. İşte, parmak basılan bu kısma perdelik denir. Klavyenin çok sert ağaçtan yapılası gerekir. Zira, klavye üzerinde teller, parmaklar ve tırnaklar sürekli baskı yapacağı için aşınmaya dayanıklı ağaçlar tercih edilir. Bu ağaçlar, abanoz, pelesenk, vengi, kayacık gibi ağaçlar olmalıdır.
. Sap Sırtı: Sapın arka tarafı, sol elin baş parmağının dayandığı kısmıdır. Yarım elipsin kesiti biçiminde olup, ince dilimli bir kaplama yapıştırılmıştır.
h.Üst Eşik
Köprüye bağlanan teller, göğüs ve sap üzerinden, eşikten geçip burguluğu bağlanırlar. Eğer, perdelikte parmak basılmazsa, telin köprü ile eşik arasındaki bölümün tümü titreşir. Sap ile burguluğun birleşme yerinde bulunan eşik, klavyeden 1 mm yukarıda yapılır, üzerinde her tel için açılmış yuvalar bulunur.
Üst eşik için kemik kullanılır. Sırma tellerin rahat kayması ve kopmaması için kemik tercih edilir. Bunun için de özellikle sığırın uyluk kemiği kullanılır. Kemik kaynatıldığında işlem kolaylığı sağlasa da rezonansı olumsuz etkileyeceğinden, doğal haliyle işleme tabii tutulmalıdır.
i.Burguluk
Burgulukta teknede kullanılan malzemenin aynısı kullanılır. Burguluk, sap sırtı ile 110o’lik bir açı yapar. Udu çalma konumunda üstte altı, altta beş burgu deliği bulunur. Burguluğun uç noktasındaki bitiş yerine gaga denir.

Her telin akordu, sarıldığı burgunun hareketi ile yapılır. Eğri sap üzerindeki konik yuvalara giren burgu gövdesinin her noktası ile temas etmelidir. Aksi halde burgu gerilen telin karşı kuvveti ile yuvasında sabit kalmayacaktır ve atacaktır.
j.Burgu
Teller altısı üstte, beşi altta olacak biçimde burgulara sarılır. Burgunun Elle tutulan kısmına kulak adı verilir. Burguların yapımında kullanılan ağaç malzemenin sert ve koyu olması istenir.
k. Takoz
Ön ve arka takoz olarak ayrılırlar. Ön takoz dilimlerin ve sapın tekneye yapışmasını, arka takoz ise hafif ve yumuşak ağaçlar kullanılarak yapıla, teknenin arkasındaki dilimlerin birleşmesini sağlayan parçalardır. En uygun ağaç malzemeler ise ıhlamur ve kavaktır.
Resim

Cevapla